Diş etine yakın bölgede, dişin boynunda oluşan keskin kenarlı, kama biçimli çentikler hastaların en sık sorduğu bulgulardan biri. Görüntü çarpıcıdır: sanki diş oradan bıçakla kesilmiş gibidir.
Kısa cevap
Diş boynundaki bu kayıplara genel olarak servikal lezyon denir; kama şeklinde olanlar için sık kullanılan adlardan biri de abfraksiyondur. Abfraksiyon terimi, çiğneme kuvvetlerinin diş boynunda yarattığı bükülme gerilimini ve bunun mine yapısında yol açtığı kaybı anlatmak için önerilmiştir. Ancak pratikte bu bölgedeki kayıp çoğu zaman tek nedenli değildir: gerilim, asit ve mekanik aşındırma birlikte çalışır. Bu yüzden asıl mesele lezyona hangi adın verildiği değil, hangi etkenlerin devam ettiğidir.
Neden tam olarak diş boynunda?
Çünkü orası dişin en dar ve mine tabakasının en ince olduğu yerdir. Mine, kesici kenardan diş boynuna doğru incelir; diş eti çizgisinde neredeyse sıfıra yaklaşır. Aynı bölge çiğneme sırasında en fazla bükülme geriliminin toplandığı yerdir.
Bir de üçüncü etken vardır: fırça bu bölgeden geçer. Yatay hareketle ve ağır basınçla fırçalama, en ince minenin üzerinde etkisini gösterir. ADA yumuşak kıllı fırça öneriyor [1].
Üç etken bir arada
1. Mekanik aşındırma. Sert fırça, ağır basınç, aşındırıcı ürünler. Tek başına da kayıp yaratır; ama asıl etkisi diğer iki etkenle birleştiğinde ortaya çıkar.
2. Asit. ADA, diş erozyonunda asitlerin mineyi çözdüğünü ele alıyor ve kaynaklar arasında asitli yiyecek-içecekler ile mide asidinin ağza gelmesini sayıyor [2]. Asitle yumuşamış bir yüzey, fırça karşısında çok daha savunmasızdır.
3. Çiğneme kuvvetleri. Diş sıkma ve gıcırdatma bu yükü artırır. NHS, diş gıcırdatmanın dişlerde aşınmaya ve kırılmaya yol açabildiğini belirtiyor [3].
Bu üçlünün pratik anlamı şu: sadece fırçalama alışkanlığını düzeltmek bazı kişilerde yeterli olurken bazılarında olmaz — çünkü onlarda baskın etken başkadır.
Diş eti çekilmesiyle ilişkisi
Bu lezyonların çoğu, diş eti kenarının geri çekildiği bölgelerde görünür hâle gelir. Diş eti geri çekildiğinde mine tabakasının bittiği yerin altındaki kök yüzeyi açığa çıkar; bu yüzey mineyle kaplı değildir ve aşınmaya, asite ve çürüğe çok daha açıktır.
MouthHealthy, açığa çıkmış diş kökünü hassasiyet nedenleri arasında sayıyor [4]; aynı kaynak diş eti çekilmesini gum disease'in uyarı işaretleri arasında da belirtiyor [5]. Yani bir servikal lezyon görüldüğünde bakılması gereken yalnızca dişin kendisi değil, çevresindeki diş eti durumudur.
Hassasiyetle ilişkisi
Bu lezyonların en sık şikâyeti soğuğa duyarlılıktır. ADA, dentinin koruyucu örtüsünü kaybettiğinde kanalcıkların sıcak, soğuk, asitli veya yapışkan gıdaların dişin içindeki sinirlere ulaşmasına izin verdiğini belirtiyor [4]. Kama şeklindeki kayıpta tam olarak bu olur: mine gider, dentin açıkta kalır.
Ancak hassasiyetin yokluğu lezyonun olmadığı ya da ilerlemediği anlamına gelmez. Yavaş ilerleyen kayıplarda diş içindeki koruyucu tepkiler devreye girebilir.
Tedavi edilmeli mi?
Cevap otomatik olarak "evet" değildir. Karar üç soruya bağlıdır:
İlerliyor mu? Duran bir lezyon izlenebilir. İlerleyen bir lezyonun önce nedeni kesilmelidir.
Hassasiyet var mı? Şikâyet yaratıyorsa öncelik değişir.
Derinlik ne kadar? Pulpaya yaklaşan ya da dişin dayanıklılığını tehdit eden kayıp farklı değerlendirilir.
Dolgu yapılması bir seçenektir, ama neden kesilmeden yapılan dolgular aynı kuvvetlere maruz kalmayı sürdürür. Bu yüzden sıra genellikle şudur: önce neden, sonra restorasyon.
Evde ne yapılabilir?
- Yumuşak fırça, nazik basınç, dairesel hareket [1]
- Asitten hemen sonra fırçalamamak — yumuşamış mine mekanik etkiye daha açıktır [2]
- Asit sıklığını azaltmak [2]
- Hassasiyet giderici macun. MouthHealthy bu macunların "yüzeyden sinire iletimi bloke etmeye yardımcı bileşenler" içerdiğini, etkinin birden fazla uygulamayla ortaya çıktığını belirtiyor [4]
- Diş sıkma varsa değerlendirme. NHS gece plağının koruyucu olabileceğini belirtiyor [3]
- Florür. NIDCR florürün mineyi güçlendirdiğini belirtiyor [6]
Yapılmaması gerekenler: aşındırıcı toz ve karışımlarla ovmak, sert fırçaya geçmek, bölgeyi "iyice temizlemek" adına daha çok bastırmak.
Ne zaman diş hekimine başvurmalı?
- Diş boynunda yeni bir çentik veya oyuk fark ettiyseniz
- Var olan çentik derinleşiyorsa
- Soğuğa hassasiyet başladıysa ya da artıyorsa [4]
- Bölgede diş eti çekilmesi, kızarıklık ya da kanama varsa [5]
- Sabahları çene yorgunluğu ve dişlerde düzleşme birlikte varsa [3]
- O dişte kırık, keskin kenar ya da renk değişimi oluştuysa
Sonuç
Diş boynundaki kama şeklindeki kayıp, tek bir sebebi olan basit bir aşınma değil, birden fazla etkenin aynı ince noktada buluşmasıdır. Bu yüzden çözüm de tek adımlı değildir. Doğru sıra bellidir: önce hangi etkenlerin devam ettiğini belirlemek, sonra gerekiyorsa dokuyu yerine koymak. Tersi yapıldığında lezyon çoğu zaman geri gelir.
Sık sorulan sorular
Bu çentikler sadece sert fırçalamaktan mı olur? Fırçalama önemli bir etkendir ama tek etken olmayabilir. Asit teması ve çiğneme kuvvetleri de aynı bölgede etkilidir [2, 3]. Bu yüzden yalnızca fırça değiştirmek herkeste yeterli olmaz; hangi etkenlerin baskın olduğu klinik değerlendirmeyle belirlenir.
Dolgu yaptırdım ama düştü, neden? Diş boynundaki restorasyonlar bükülme kuvvetlerinin yoğunlaştığı bölgededir. Neden ortadan kalkmadığında aynı kuvvetler restorasyona da etki eder. Tekrarlayan kayıplarda kapanış ilişkisinin ve diş sıkma alışkanlığının değerlendirilmesi gerekir [3].
Hassasiyetim yok, yine de tedavi gerekir mi? Şart değil. Duran ve sığ bir lezyon izlenebilir. Karar; ilerleme durumu, derinlik ve dişin dayanıklılığına göre verilir. Takip için düzenli muayene gerekir çünkü ilerlemeyi ancak karşılaştırma gösterir.
Bilgilendirme
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve muayene ile kişisel tıbbi değerlendirmenin yerine geçmez. Diş boynundaki kaybın nedeni, ilerleyip ilerlemediği ve tedavi gerekip gerekmediği ancak klinik muayeneyle belirlenebilir. Bölgeyi aşındırıcı maddelerle temizlemeye çalışmayın.